-
Ilustrazioa XVIII. mendean garatu zen mugimendu intelektual optimista. Hiru printzipio zituen: Ezagutza --> Aurrerapena --> Zoriontasuna. Ilustrazioan lau pentsalari: MONTESQUIEU (1689-1735)
Botere banaketa: botere betearazlea, botere legegilea eta botere judiziala. ROUSSEAU (1712-1778)
Demokrazia ordezkatzailea -----> Subiranotasun Nazionala. VOLTAIRE (1694-1778)
superstizio erlijiosoaren aurka egin zuen JHON LOCKE
Liberalismo politikoa: Eskubide naturaletak eta jabetza pribatuan. -
Monarkia Absolutoa
Introdukzioa
Moduzko estatuen ezaugarria lurralde-batasuna izan zen,
erregearen agintea, botereak sendotuta zituena. Sortu ziren
armada iraunkorrak, beti prest, errege-aginduei men egiteko. Ezaugarri nagusiak
-Jainkoak aukeratu zuen erregearen autoritatea
-Botere guztia erregearen esku dago
Pertsonaia ezagunak
Enrique IV
Hijo de Antonio de Borbón, duque de Vendôme y rey de Navarra.
Richelieu
Prelado francés que ejerció el poder como ministro de Luis XIII de Francia -
Antzinako erregimenan legearen aurrean pertsona guztiak ez ziren berdinak.
Talde bitan banatuta zegozen:Pribilegiatuak eta ez pribilegiatuak
Pribilegiatuak erregeak,kleroak eta nobleek ez ziren,haiek pribilegio gehiago zuten,eskubide bereziak,besteek gozatzen ez zuten gauzak ahal dute egin poblazioaren 5% ziren
Ez pribilegiatuak beste guztiak ziren.
Talde desorekatu, jaurerri erregimenaren aurka zegoen,pribilegio nobleen eta gehiegizko desberdintasun sozialen aurka zegozen. -
Lurraren jabetza ekoizpena zen.
Ekonomia nekazaritzan eta abeltzaintzan oinarritzen zen
Faktore nagusia eta hau, batez ere nobleziaren, kleroaren eta udaletxeen esku zegoen Maiorazko, esku hilak edo lur komunak bidez.
Hirien tamainaren hazkuntza (gutxi batzuk bakarrik): Paris, Londres, Sevilla, Madril, Erroma, Instanbul eta abar dute 100.000 pertsona baino geihago.
Merkataritza, gremioek eta gremio elḱarteek kontrolatzen zuten,kleroak ekoizten eta eta kalitatean kontrolatzen zutenak ziren. -
XVIII.mendean hasitako Nekazaritza Iraultza funtsezko aldaketa izan zen nekazaritza praktiketan. Berrikuntzak sartu zituen, hala nola laboreen txandaketa eta makineria, produktibitatea areagotuz eta Europan hedapen demografikoa eta garapen ekonomikoa ahalbidetuz. -
Ikatza izan zen lurrun-makina berriak elikatzeko erabiltzen zen energia iturria. Bigarren industri-iraultzan, elektrizitateak eta petrolioak industriaren aldaketa teknologikoei eta berrikuntzei aurre egiteko bidea egin zuten. -
- urtean sortu zen makinaria zen James Watten eskuz, Lurrun makinaren lana, ura lurrunduz, beroak lan mekanikoa bihurtzeaz. Makinaria hau, I. industria iraultzarako funtsezkoa izan zen, eraginkortasuna bultzatuz eta manufaktura eta garraioa eta oro har, gizartea eraldatzeko.
-
Tea Party, 1773an Bostonen gertatu zena, kolono amerikarrek tearen gaineko Britainia Handiko zergaren aurkako protesta ekintza bat izan zen. Indiarrez jantzita, britainiar te bidalketak portura bota zituzten agintari britainiarren aurkako ekintza batean. Gertaera hau Amerikako Iraultzaren funtsezko aitzindaria izan zen. -
Amerikako independentzia aldarrikapena askorentzat historialariak eta bereziki anglosaxoia, historia modernoko dokumentu garrantzitsuenetako bat, bere aldarrikapena ez ekarri zuen bakarrik Estatu batuen sorkuntza, bigarren iraultza burgesaren sorrera markatu zuen, 1668ko loragarria Ingalaterran ondoren eta jarraitu zuen nazio batetik lehen demokrazia ilustratua bihurtzen dena. -
ndustria Iraultzaren garaia zehazterakoan historialariak ez datoz bat. Eric Hobsbawmen arabera, 1780ko hamarkadan sortu eta 1830ekoan edo 1840koan "lehertu" zen. T. S. Ashtonek, aldiz, 1760 eta 1830 bitartean gauzatu zela dio. Mendebaldeko Europara eta Ipar Amerikara hedatu zen XIX. mendean zehar, eta, hortik, mundu osora. Gizartearen gaineko eragina egundokoa izan zen, eta askotan Neolitoko Iraultzarekin alderatzen da. 1850 inguruan Bigarren Industria Iraultza sortu zen. -
Britar handiak eta estatu batuek zuten ituna zen. Britaniar handiak, estatu batuari independentzia emoten zuen ituna zen. -
FILADELFIAKO KONGRESA
Filadelfiako Konbentzioa 1787ko maiatzaren 14tik irailaren 17ra bitartean egin zen, Estatu Batuetako gobernu arazoak konpontzeko, zeinaren menpe aritu baitzen. Konfederazioaren artikuluak Britainia Handitik independentzia lortu ondoren. Konbentzioaren ideia Konfederazioko Artikuluak berrikustea baino ez bazen ere, bere defendatzaile askoren asmoa, batez ere James Madison eta Alexander Hamilton, gobernu berri bat sortzea zen. -
Konstituzioa onartu zenean, Asanblea Konstituziogilea desegin, eta hauteskundeak deitu ziren, errolda sufragio bidez.
Legea egiteko arduraduna asamblea legegilea da.
3 Joera politikoak ditu: Lautada, girondinoak eta jakobinoak. Maria Antonieta, Austriako enperadorearen arreba, Luis XVI.arekin ezkondu zen. Frantziako herritarrek Austriako interesak babestea eta dirua gutizietan xahutzea leporatzen zioten. -
Konventzio nazionala Frantziako Iraultzaren fase garrantzitsu bat zen, 1792tik 1795arte irauldu zuen. Hiru urte horietan, Frantzia aldaketa politiko eta sozial handi bat bizi zuten.
Konbentzio nazionala sortu zen monarkia erori zenean. Iraultza heltzen zegoen garaietan, eta herrialdeak barru eta kanpo krisi batean zegoen, Konbentzioa Frantziako gobernuaren burua bihurtu zen, herrialdearen etorkizunarako hartzen zuen erabaki garrantsitzuenak. -
Europan sortu zen,bere erreferente handienak Bakunin eta Proudhon dira, Kapitalismoari eta botere egitura hierarkiko eta sozialei aurre egiten die, hortik dator bere lelorik ospetsuena: “Jainkorik, ez herrialderik, ez nagusirik gabe”.
Elkarrekiko laguntzan, askatasunean eta berdintasun ekonomikoan oinarritutako gizartea proposatu zuten.
William Godwinek justizia politikoari buruz galdera bat egin zuen eta gobernuaren kritika bat egin zuen,batzuk ezaten dute lehen tratatu anarkista dela. -
1795ean onartu zen Konstituzio berria; ez zen indarrean zegoen 1791ekoa bezain irekia, eskubideei eta askatasunei zegokienez.
Gobernu berriak kanpoko gerra mehatxu etengabeari aurre egin behar izan zion, iraultzaren kontrako nazioarteko koalizioen helburu izaten jarraitzen baitzuen Frantziak.
Askatasuna,Berdintasuna,Anaitasuna:
Frantziako Iraultza eta Frantziako Errepublika bera irudikatu zuen intsignia. Jatorriz Frantziako herriak 1789tik aurrera bizi izan zituen. -
- urtean Napoleon Bonapartek boterea eskuratu eta konstituzio berria sortu zuen. Bere konstituzioan senatua eta kongresua eratu zuen bere botere guztiekin, hau da, betearazlea eta legegilea.
- urtean, senatuak Napoleon enperadore jarri zuen eta iraultzaren ideiak berreskuratuz, hau da, luis XVI.aren kontzeptuak hartuz inperio bat hedatu nahi zuen.
-
LUDISMOA
Ludismoa XIX.mendeko langile mugimendua izan zen, ehungintzan batez ere, mekanizazioaren eta lanpostuen suntsiketaren aurka egin zuena. Luditek, artisauek eta langileak, makinen industriaren aurka bortizki protesta egin zuten. -
Nazionalismo liberala, nazionalismo mota bat da, filosofo politikoek identifikatua uste duteenak Askatasunaren, tolerantziaren, berdintasunaren eta banakako eskubideen balio liberalekin bateragarria den nazionalismo-mota bat egon daitekeela. -
Berrezarkuntza Politikoak Vienako Kongresuaren ondorengo aldiari egiten dio erreferentzia, non Europako monarkiek aurreko dinastiak berrezarri zituzten, Frantziako Iraultzaren erreformei buelta emanez. Liberalismoaren eta nazionalismoaren mehatxuaren aurrean egonkortasuna eta ordena sozial zaharra berreskuratu nahi izan zuten. -
- urtean Vienan, Nazioen arteko batzarra zen Napoleonen porrotaren ostean Europako mugak eta antzinako erregimenaren ideologia politikoa berrentolatzeko egin zena. Lortutako adostasunak, Erdialdeko Europako eta Ekialdekoan, lehen mundu gerra amaitua arte egon ziren. Absolutismoaren ezarpenarekin lortu zen bakea. Bake honekin, Frantziak, napoleonen garaian konkistatutako lurralde guztiak galdu zituen.
-
ALIANTZA SANTUA
politikan-eta kristau erlijioaren arabera jokatzeko konpromisoa hartu zuten. Horrek, praktikan, mehatxu iraultzaileak sortzen ziren edozein herritan esku hartzeko akordio politikoa esan nahi zuen. Besteak beste, Espainian esku hartu zuen 1823an Hirurteko Liberalari amaiera emateko.
1 aliantzaren santuaren ituna:
artikulua. Eskritura Santuetako hitzen arabera, zeinek gizon guztiei euren artean anaia gisa begiratzea agintzen dien. -
KARTISMOA
Kartismoa, erresuma batuan sortu zen 1838. urtetik 1848. urterarte. Langileen mugimenduko erreforma politikoaren eta sozialaren mugimendu bat zen, bere helburu nagusia, langileen eskubide politikoak lortzea zen. TRADE UNIONS
Trade unions, Ingalaterran lehen mundu gerraren ostean izan zen lehen sindikatua izan zen. Langileek osatzen zuten , bereziki, beren lanbide, ekonomia eta gizarte-interes komunei alde egiteko -
1864an, Marxek Langileen Nazioarteko Elkartea sortzen lagundu zuen, mundu osoko industria-langileen ekintza-batasuna lehenesten zuena, sentimendu nazionalistak gaindituz, baina elkarte hori. Marxistek eta anarkistek gatazketan parte hartu zuten garai hartako beharginak, eta mundu guztiko langileak batzeko beharra proposatu zuten,
emantzipazio soziala. -
II. INDUSTRI IRAULTZA
Inperialismoa nazio edo Estatu batek beste lurralde eta herrien gainean duen nagusitasuna defendatzen duen doktrina da, lurrak eskuratuz edo kontrol politiko eta ekonomikoa ezarriz. Beraz, Estatuaren agintea bere mugetatik kanpo zabaltzea dakar. "Inperio" terminoak eta bere adibideek historia luzea dute, baina inperialismoak sistema global gisa 1875-1914 aldira mugatu daitezke, "inperioen aroa" bezala ezagutzen dena. -
Energia-iturri berriak erabiltzeak bigarren iraultza horren marka ezaugarriak ekarri zuen: petrolioa eta elektrizitatea. Lehena, ordura arte gutxi erabiltzen zena, urre beltz eta likido bihurtuko zen. Laster iritsiko zen gasolinak bultzatutako ibilgailu-enpresen eta beste gailu batzuen leherketa. -
II. Industria iraultzan lan egiteko bi modu desberdin zeuden Taylorismoa eta fordismoa. Alde batetik, Taylorismoa, zientzia antolakuntzan oinarritzen zen, hau da, espezializazioa eta estandarizazioa eta taylorismoak ekoizpen kostuak murrizten zuen. Bestetik, Fordismoa kateko lana eta serieko lana zen, adibidez, kotxeen piezak egiteko lana. Fordismoa, bezeroek errezago erosteko, ekoizpen merkea egiten du. -
Demografia iraultza, funtsean, jaiotza- eta ugalkortasun-maila handia eta kontrolik gabea igarotzean datza, nibel bajuetara eta kontrolatuetan, tarteko aldi baten bidez, non heriotza-tasa jaiotza-tasaren aurretik bajaten dir, horragaitik poblazioa azkar hasten da.