EUSKAL LITERATURA: XVI.MENDERA ARTE

  • 100

    Akitaniako lehenbiziko lekukotasunak

    K.a. I. mendetik, K.o. III. mendera arte.
    - NON?
    Akitaniako eskualdeetako hilobietako harrietan
    - ZER?
    Hitz solteak: latinez deklinatutako eta erromatar alfabetoan idatzitako euskarazko hitzak
    - Inzkripzioetan -txo eta -ko euskal atzizkiak aurkitu zituzten
  • 100

    Lehenengo euskarako hitzak

    Lehenengo euskarako hitzak
    Ilurberrixo, andere, gison, andosus, bihoxus, harbelex, nescato, leherenn, borsei, harsi, oxson, ilunnosi, sembeco...
  • Period: 100 to

    Euskara idatziaren lehenengo lekukotasunak

  • Dec 31, 1100

    Hiztegia

    Panem "ogui"vinum "ardum"carnem "aragui"
  • Dec 31, 1100

    Bidaiarien lekukotasunak eta hiztegi txikiak: SANTIAGORAKO BIDEAn

    Frantziako erromes batek Santiagorako bidea egin zuen eta liburu bat idatzi zuen ikusitakoa jasoz.
    Bertan, Baskoniako biztanleen deskribapen ez oso atsegina egiten da eta euskarazko hiztegitxo bat sartu zuen, beste erromesentzat lagungarri izateko.
    XII. mendeko erromes frantziarraren izena: Aimery Picaud.- Euskaraz egindako hiztegirik zaharrena da.
  • Dec 31, 1200

    Nafarroako Foruak

    Nafarroako Foruak nafar-erromanikoan idatzirik zeuden, baina gizarte euskaldun bati eman behar ziotenez, euskal hitzak behin eta berriz azaltzen dira bertan.
    Adb.: açaguerrico, opil arinçada, echayaun, echandra
  • Dec 31, 1300

    Nafarroako Monastegiak

    NOIZ? Erdi Aroan
    EZAUGARRIAK:
    Hizkuntza ofiziala latina zen baina euskararen presentzia agirietan azaldu.
    Nafarroako monastegietakon agiritegiak euskal izenak zeuzkaten nabarmen.
    Adb.: Eneko Arçaia, Miguel Arguina...
  • Dec 31, 1400

    Hiztegia

    Gasta -- keysgaza -- saltzArnold Von Harff erromes alemanak.
  • Dec 31, 1415

    Gorteko Gutuna

    Erret Gorteko ofizial gehienak, euskaldunak izan ziren.
    Bertako funtzionarien arteko gutun bat euskaraz idatzi zuten.
    ADB: Et jaunatiçula abarion ez naiz bildur ezten alla.
  • Dec 31, 1440

    Inprentaren asmakuntza (1440)

    Inprentaren asmakuntza (1440)
    Euskal Herrian eragina XVI. mendean.
    - Liburuen demokratizazioa
    - Alfabetizazioa
    - Ondorioz: ahozkotasunaren galera
  • Dec 31, 1475

    Bernard Etxepare (1475-ezezaguna)

    NOR DA?
    Euskal literaturak ezagututako lehen idalzea.
    JAIOTZA:
    Sarrasketan
    DATU INTERESGARRIAK:
    - Espetseratua izan zen, arrazoia ezezaguna.
    - Ehieralarreko erreaktore izan zen.
    OBRA ESANGURATSUA:
    1545: Linguae Vasconum Primitiae
  • Nov 24, 1506

    Joannes Leizarraga (1506 - 1601)

    • Idazle lapurtarra.
    • Apaiz katolikoa
    • Itzulpen oso landuak
    • Helburua: Erreforma sustatzea eta hedatzea.
    • Hizkuntza: Bateratua egiten saiatu, oinarri lapurtera hartuz.
    • Ortografia eta hizkeran arazo larriak eredu falta zuela eta.
    • Terminologia kultua eta erlijiozkoa. ITZULPEN ESANGURATSUAK:
    • Itun Berria.
    • Jesus Christ gure Jaunaren Testamentu Berria.
    • Kalendrera.
    • ABC, Christinoen Istruktorea.
  • Dec 31, 1506

    Joannes Leizarraga (obrak: Testamentu berria)

    Itzulita badago ere, beste atal batzuk ez dira itzulpena. Erreginarentzako karta bat dago eta hiztegitxo bat amaieran. Ez du hizkera bakarrean idatzi, baizik eta hainbat euskalkiren arteko nahasketa. Jainkoaren hitza zabaltzea helburu duela dio. "Haur da ene Seme maitea, zeinetan neure atsegin ona hartzen baitut, huni beha zakizkiote."
  • Dec 31, 1510

    Berpizkunde garaia

    Erdi Aroan
    - Antropozentrismoa: gizakiaren birbalorazioa. Gizakia gauza guztien zentroa da, gauza guztietarako erreferentzia puntua.
    -Eredu klasikoetara itzuli
    -Naturaren garrantzia
  • Nov 25, 1515

    Kultura

    • Zientzia, artea, letrak eta abarren susperpena - Latinaren eta beste hizkuntza askoren ondoan, tokian tokiko hizkuntzaren indarpena: herria bere hizkuntzan eskolatu beharra garai honetan sortutako ardura
  • Dec 31, 1515

    Filosofia

    • Humanismoa: Jainoaren existentziaren ukapenik ez baina arrazoiatik abiatuz gurtuko dute ---> kritika bultzatu eta Bibliarekiko kezkak
    • Arrazonamendua
    • Enpirismoa: Ezagutzaren iturri nagusitzat esperientzia hartzen zuen.
  • Nov 25, 1525

    Erlijioa

    • Martin Lutherek protestantismoaren lehen urratsak: Erreforma. - Nafarroako erregina J. Albretek protestantismoaren tesiak onartu, ondorioz: Biblia euskaratu zen - Protestantismoa hedatzeko erlijioa herriari herriaren hizkunztan azaldu.
  • Nov 24, 1533

    Esteban de Garibay (1533.1599)

    • Latina eta grekoa ikasi, Oñati, Gasteiz eta Santo Domingo de la Calzadan.
    • Bere lan handia sortzeko Espainia eta Portugalera bidaiatu.
    • 1566.urtean lana bukatu eta bibliotekari izendatua izan.
    • 1570 tik urte batzuetara lana argitaratu. Monarkia espainiarra osatzen zuten erreinuen historia kontatu bertan. OBRA ESANGURATSUAK:
    • Ilustraciones Genealógicas
  • Dec 31, 1537

    Joan Zumarragako

    NON?
    Mexikotik Durangora idatzitako eskutitz batean.
    GAIA?
    Zumarragak Tabirako Muntxaraz dorrea gogorarazten du
    ADB.: Obatuco ta ondrabuco dogu munçarasco eseori.
  • Dec 31, 1545

    Linguae Vasconum Primitiae

    Linguae Vasconum Primitiae
    Bernard Etxeparek idatzia:
    - Helburua: erlijioa lantzea, solastea, gozatzea eta kantatzea
    - Euskaraz idatzitako lehenengo liburua
    - Poesiaz osatua
    - 28 orrialde, behe-nafarreraz idatziak
    - Ernazimenduari jarraipenik ez; ahozko literaturatik gertuago Atalen egitura:
    - 31 lerro
    - Erlijioari buruzko bi bertso
    - Maitasunari buruzko hamaika bertso
    - Bertso autobiografiko bat
    - Euskararen gorazarrea egiten duten bi bertso
    - Neurria: 4 / 4 // 4 / 3
  • Nov 23, 1547

    Joan Perez de Lazarraga (1547-1605)

    • Bere lehenengo lana 2004an aurkitu zen, Madrilen.
    • Arabako euskalkian idatzia.
    • Gaur egun, Foru Aldundian dago. OBRA ESANGURATSUAK.
    • Dianea eta koplak, artzain nobela bat.
  • BeltrÁn de Sanguis (__- 1627)

    NOR?
    Nafarroako kontseilari izan zen jainkoa.
    ERREFRAU BILDUMA:
    Euscaldunen Erran Çaharrar Beltran Sauguis Nafarroa Beheracoa Gorta gehienean Erregueren Conseillari denaren arthas bildumac 205 errefrau
  • Errioxako lekukotasunak: EMILIANOAR GLOSAK

    Errioxako lekukotasunak: EMILIANOAR GLOSAK
    • NON? Donemiliagako Kukulako monastegian, latinez idatziriko prediku liburu batean
      • NOLA? Liburuaren ertzetan, euskaraz idatzita latinezko testuaren itzulpenak
  • Aurkitutako esaldiak

    Bi esaldi:
    1. izioqui dugu
    2. guec ajutu ez dugu